Pożegnaliśmy prof. Bronisławę Chełmońską

Kochała życie, była pełna naukowej ciekawości i pasji. Nawet na emeryturze miała tyle pomysłów, że młodzi mogli jej tylko pozazdrościć. Prof. Bronisława Chełmońska, jedna z twórczyń polskiej szkoły inseminacji drobiu, zmarła 8 kwietnia 2020 roku.
16 kwietnia 2020 roku

– Jej naukową pasją był rozród i to ona opracowała pierwszą polską metodę pobierania nasienia od kaczorów piżmowych, a także sztucznej inseminacji kur. Ale jak mało kto umiała łączyć naukowe zaangażowanie z wielką miłością do życia – uśmiecha się prof. Ewa Łukaszewicz, wychowanka prof. Bronisławy Chełmońskiej i jej następczyni w Zakładzie Hodowli Drobiu.

chelmonska1
Prof. Bronisława Chełmońska – na Kożuchowskiej ze ‚swoimi” kurami
fot. Władysław Strojny

Współpracownicy prof. Chełmońskiej podkreślają, że była wymagająca, krytyczna, pracowita, bardzo rzetelnie podchodziła do realizacji badań naukowych, a jednocześnie za swoim zespołem zawsze stała murem.

– Nigdy o żadnej z nas nie powiedziała na zewnątrz słowa krytyki. Miała taki zwyczaj, że mówiła na nas „moje dziewczynki” i to nawet wtedy, kiedy w zakładzie pracowali też panowie. Kochała życie. Żartowaliśmy, że zawsze musiała mieć „entrée”. Pamiętam, jak na jakiejś konferencji czekałyśmy na profesor, żeby wejść na salę, a profesor się spóźniała. W końcu weszłyśmy kilka minut po rozpoczęciu i ktoś potem powiedział o nas „pani profesor i jej dwór” – śmieje się Teresa Gwara, ale po chwili poważnieje: – Była dobrym człowiekiem. Kiedy ktoś miał kłopoty, to starała się mu pomóc. Kiedy zachorowała moja mama, dzwoniła po lekarzach, szukała tego najlepszego, a potem woziła moją mamę do szpitala swoją syrenką, bo miała wtedy syrenkę. Takie rzeczy naprawdę się pamięta i zostają w człowieku już do końca.

chelmonska2
Prof. Bronisława Chełmońska ze swoja przyszłą następczynią, prof. Ewą Łukaszewicz, wtedy, w 1982 roku, doktorantką
fot. archiwum prywatne

Prof. Łukaszewicz przyznaje, że jej mentorka nie uznawała pracy na 75 procent, ale na 150. Nic dziwnego, że kiedy zaszła w ciążę z pierwszym synem zastanawiała się, jak najdelikatniej poinformować o tym fakcie swoją szefową, obawiała się zarzutu, czy da radę sprostać wymaganiom, ale dała.

– To pani profesor zawdzięczam moją własną drogę naukową. Nie miałam zajęć z prof. Chełmońską, po studiach bardzo chciałam pracować na uczelni, za nic nie chciałam zajmować się drobiem, ale koniec końców trafiłam do Zakładu Hodowli Drobiu i tu odkryłam ogromne możliwości naukowe, jakie niesie ze sobą rozród. Pani prof. Chełmońska wyznaczyła drogę, którą idziemy do dzisiaj, wprowadzając nowe metody, doskonaląc je. Była ceniona nie tylko w Polsce, świetnie znana w Europie, doceniana była też w międzynarodowych gremiach – opowiada prof. Ewa Łukaszewicz.

Prorektor Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu, prof. Anna Chełmońska-Soyta przyznaje, że jej dzieciństwo przebiegało w cieniu nauki.

– Mama zabierała mnie na Kożuchowską. Kiedy prowadziła doświadczenia i nie mogła się mną zająć, zajmowali się mną asystenci albo nieżyjący już docent Stefan Jaczewski brał króliki, które miał u siebie i razem szliśmy na wały nad Odrę, gdzie oczywiście bawiłam się z tymi królikami – opowiada prof. Chełmońska-Soyta i dodaje, że widok mamy przy mikroskopie, mamy czytającej, skupionej na pracy naukowej był dla niej czymś naturalnym i oczywistym. Tak jak szczególna łatwość, z jaką mama zdobywała kolejne stopnie naukowe, uznając to za naturalną kolej rzeczy wynikającą z pracy naukowej. Do dzisiaj pamięta przygotowania do kolokwium habilitacyjnego: mama uczyła się łacińskich nazw kaczek i gęsi, a ona ją z tych nazw odpytywała.

chelmonska3
Profesor nawet na emeryturze interesowała się życiem naukowym, badaniami, wciąż miała wiele pomysłów
fot. archiwum prywatne

– Na profesurę musiała jednak poczekać i to z powodów politycznych. Nie należała do partii, więc decyzję o przyznaniu tytułu wstrzymywano, ile się dało. Kiedy w końcu zapadła, pojechałyśmy razem do Warszawy. Dziwna to była uroczystość, bo po wręczeniu nominacji nowi profesorowie usłyszeli, że mogą się napić z termosów, stojących z boku na stołach – wspomina prorektor Anna Chełmońska-Soyta. – Mamie zawdzięczam zrozumienie tego, czym jest eksperyment, doświadczenie, ile wysiłku i konsekwencji trzeba włożyć w ich przeprowadzenie, czym jest rzetelność w nauce i czym w ogóle jest pasja naukowca – dodaje prorektor Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu.

chelmonska4
– Kochała życie – podkreślają przyjaciele i współpracownicy profesor Bronisławy Chełmońskiej
fot. archiwum prywatne

Profesor Bronisława Chełmońska do końca swojej aktywności zawodowej poszukiwała nowych wyzwań naukowych. W latach 90. pracowała m.in. w laboratorium na uniwersytecie w Bratysławie, gdzie specjalnie dla niej stworzono pracownię badań nad komórkami blastodermalnymi. A potem, już na emeryturze wspierała aktywnie swoich dawnych współpracowników. Miała wiele pomysłów na badania naukowe, ale choroba okazała się silniejsza od miłości do nauki.

Profesor Bronisława Chełmońska zmarła 8 kwietnia 2020 roku.

***
Bronisława Chełmońska urodziła się 1 lipca 1934 r. w Krakowie. W roku 1951 rozpoczęła studia na Wydziale Zootechnicznym Wyższej Szkoły Rolniczej we Wrocławiu, które ukończyła w roku 1958, uzyskując dyplom magistra inżyniera zootechniki. W latach 1955–1957 pracowała jako nauczyciel w Państwowym Technikum Hodowlanym w Krzyżowicach. W roku 1957 rozpoczęła pracę w charakterze nauczyciela akademickiego w Wyższej Szkole Rolniczej we Wrocławiu na Wydziale Zootechnicznym, pozostając w kolejnych latach na stanowiskach: 1957–1959 asystenta, 1960–1965 starszego asystenta, 1965–1973 adiunkta, 1973–1988 docenta, 1988–1998 profesora nadzwyczajnego, 1998–2004 profesora zwyczajnego.
Stopień naukowy doktora nauk rolniczych otrzymała w 1964 r. na podstawie rozprawy pt. „Badania nad stosowaniem niektórych rozrzedzalników w unasienianiu kaczek”. W 1971 r. uzyskała stopień doktora habilitowanego nadany przez Instytut Biologii Stosowanej przy WSR we Wrocławiu, na podstawie dorobku naukowego i rozprawy habilitacyjnej pt. „Sezonowe zmiany w funkcjonowaniu układu rozrodczego gęsiorów w aspekcie sztucznego unasieniania”. Tytuł profesora i nominację na stanowisko profesora nadzwyczajnego otrzymała w 1988 r., a nominację na stanowisko profesora zwyczajnego w roku 1998.
W latach 1976–2004 pełniła funkcję kierownika Katedry Hodowli Drobiu, w późniejszym Zakładzie Hodowli Drobiu Instytutu Hodowli Zwierząt na Wydziale Biologii i Hodowli Zwierząt Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu. W okresie pracy na Uczelni odbyła wiele krótko- i długoterminowych stażów, zarówno krajowych, jak i zagranicznych, m.in. na Węgrzech (Instytut Naukowo-Badawczy dla Małych Zwierząt – Gödölö, Wyższa Szkoła Rolnicza Kaposvar oraz Wydział Rolniczy w Debreczynie), w Słowacji (Vyskumny Ustav Chovu a Slachtenia Hydiny – Ivanka pri Dunaji oraz Vyskumny Ustav Zivocisnej Vyroby – Nitra), w Niemczech (Karl-Marx Uniwersitat – Lipsk, Humboldt Universitat – Berlin, Tierarztliche Hochschule – Hannover), w USA (Ohio Agricultural Research and Development Center, Ohio State University oraz Agriculture Research Center – Beltsville). W ramach działalności organizacyjnej i społecznej pełniła funkcje: członka Wydziałowej Komisji ds. Młodzieży, Komisji Senackiej ds. Rozwoju Kadry Naukowo-Dydaktycznej, Rektorskiej Komisji ds. BHP oraz Rady Naukowo-Technicznej ds. Inseminacji przy Ministrze Rolnictwa. Była członkiem VI Grupy Roboczej Reprodukcja Światowego Stowarzyszenia Wiedzy Drobiarskiej; Wrocławskiego Oddziału Towarzystwa Biologii Rozrodu, Komisji Biologii Rozrodu Ptaków Komitetu Biologii Rozrodu Zwierząt Użytkowych PAN oraz Zarządu Polskiego Towarzystwa Zootechnicznego, członkiem honorowym Światowego Stowarzyszenia Wiedzy Drobiarskiej i członkiem założycielem Towarzystwa Biologii  Rozrodu. Była promotorem 4 doktoratów oraz 76 prac magisterskich. Wykonała dwie recenzje osiągnięć naukowo-badawczych osób ubiegających się o tytuł profesora, 7 recenzji rozpraw habilitacyjnych (w tym 2 z Czechosłowacji), 12 recenzji prac doktorskich. Była recenzentem 67 publikacji naukowych oraz 21 projektów badawczych (grantów). Była współautorką 10 podręczników i skryptów oraz 4 filmów dydaktycznych z zakresu rozrodu zwierząt, w szczególności ptaków domowych, oraz 103 publikacji naukowych.
Wyniki swoich badań naukowych prezentowała na 28 międzynarodowych konferencjach i kongresach, m.in. w Monachium, Lipsku, Stuttgarcie, Halle, Hanowerze, Baltimore i Istambule. Prowadziła wykłady w Wyższej Szkole Weterynaryjnej w Hanowerze i na Uniwersytecie w Lipsku. Była uznanym specjalistą w dziedzinie biologii rozrodu ptaków domowych. Stworzyła szkołę naukową w zakresie stosowania różnych metod biotechnologicznych, zwłaszcza dotyczących sztucznego unasienniania w rozrodzie ptaków domowych. Z tej dyscypliny prowadziła seminarium z udziałem gości zagranicznych z Wielkiej Brytanii, Japonii, Kanady, Niemiec i Rosji. Wykazała odrębność fizjologii rozrodu gęsi w odniesieniu do innych gatunków ptaków domowych. Uzyskała mieszańce gęsi dzikiej z gęsią domową, dając możliwość poszerzenia oferty produktów na rynku drobiarskim. Jest inicjatorem badań tworzenia rezerw genetycznych ptaków przy zastosowaniu różnych metod mrożenia nasienia oraz komórek blastodermalnych. Odznaczona Krzyżem Kawalerskim Odrodzenia Polski, Medalem Komisji Edukacji Narodowej, Złotym Krzyżem Zasługi, odznaką „Zasłużony dla Województwa Wrocławskiego i Miasta Wrocławia”.



kbk